Dieta w chorobie nowotworowej — co działa, a co jest mitem?

Dieta nie leczy nowotworu, nie wygłodzi guza i nie zastąpi onkologii — decyduje natomiast o tym, czy dotrwasz do końca zaplanowanego leczenia w stanie, który pozwala je znieść. Największym problemem żywieniowym w onkologii nie jest cukier, gluten ani nabiał, tylko niedożywienie: szacuje się, że 10–20% chorych na nowotwór umiera z powodu jego następstw, a nie z powodu samego guza. Diety cud, protokoły „głodzenia raka“, odstawianie węglowodanów i megadawki antyoksydantów to obietnice, które po zderzeniu z badaniami nie tylko się nie bronią — część z nich jest po prostu niebezpieczna. Najlepiej udokumentowane jest to, co brzmi najmniej efektownie: wczesne wychwycenie ubytku masy ciała, pokrycie zapotrzebowania na energię i białko oraz utrzymanie ruchu. Ten tekst opiera się na wytycznych ESPEN (Europejskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego i Metabolizmu), kryteriach rozpoznawania niedożywienia GLIM i międzynarodowym konsensusie w sprawie kacheksji nowotworowej.

Czy dietą można wygłodzić raka?

Nie. Nie da się zagłodzić guza, nie głodząc przy tym pacjenta — a pacjent przegrywa ten wyścig pierwszy.

Pomysł wziął się z obserwacji, że komórki nowotworowe zużywają nieproporcjonalnie dużo glukozy. To prawda i medycyna z tego korzysta — na tym zjawisku opiera się badanie PET ze znakowaną glukozą. Wniosek „skoro guz je glukozę, odetnijmy mu ją“ jest jednak skrótem myślowym. Organizm utrzymuje stężenie glukozy we krwi niezależnie od tego, co leży na talerzu: produkuje ją sam z aminokwasów i glicerolu. Zanim guz cokolwiek odczuje, chory traci mięśnie.

ESPEN formułuje to bez ogródek. W komentarzu do zalecenia B3-2 czytamy, że nie są znane żadne diety, które w sposób powtarzalny leczyłyby nowotwór lub zapobiegały jego nawrotowi, a argumenty za nimi opierają się na anegdotach i źródłach niepoddanych recenzji naukowej, nie na badaniach. Samo zalecenie brzmi: nie stosować diet ograniczających podaż energii u osób niedożywionych lub zagrożonych niedożywieniem (siła zalecenia mocna, silny konsensus).

Skala tego, ile realnie wiemy, też robi wrażenie — tyle że w drugą stronę. Przegląd z 2024 roku w „Journal of the National Cancer Institute“ zebrał wszystkie badania z randomizacją nad interwencjami dietetycznymi w onkologii: 252 badania i 31 067 pacjentów. Mediana liczebności wynosiła 71 osób, tylko 32% badań miało powyżej 100 uczestników, a przeżycie całkowite było głównym punktem końcowym w 7 badaniach (3%). Autorzy podsumowali, że dowody na stosowanie diety jako narzędzia leczniczego w onkologii są obecnie ograniczone. Perspektywa opublikowana w „Lancet Oncology“ w 2023 roku nosi tytuł, który mówi sam za siebie: Starving cancer and other dangerous dietary misconceptions.

Czy cukier karmi raka?

Nie w taki sposób, jak sugeruje to internet. Odstawienie cukru nie odetnie guzowi glukozy, bo organizm produkuje ją niezależnie od diety.

Dane epidemiologiczne nie potwierdzają prostego związku. Redakcyjne omówienie w „American Journal of Clinical Nutrition“ z 2020 roku podsumowuje, że dotychczasowe badania wskazują na brak związku spożycia cukru ogółem, sacharozy i fruktozy z ryzykiem zachorowania na nowotwór, mimo że biologicznie taki związek wydaje się prawdopodobny. Autor zwraca uwagę na to, że silna hipoteza mechanistyczna nie musi się przekładać na wyniki u ludzi — i tu właśnie się nie przełożyła.

To nie znaczy, że cukier jest obojętny. Znaczy coś innego: problemem nie jest glukoza, tylko to, czym słodkie produkty zastępują jedzenie. Chory z zaawansowanym nowotworem, który je mało, nie może pozwolić sobie na to, żeby połowę i tak niewielkiej porcji energii dostawać z produktów bez białka i witamin.

Jest za to jeden konkretny niuans, o którym mity milczą, bo idzie pod prąd narracji. ESPEN zaleca (B2-3), by u chorych tracących masę ciała z insulinoopornością zwiększyć udział energii z tłuszczu kosztem węglowodanów — nie po to, by „zagłodzić guza“, tylko żeby zagęścić energetycznie dietę i obniżyć ładunek glikemiczny u kogoś, kto ma trudność ze zjedzeniem czegokolwiek. Poziom dowodów: niski. To korekta techniczna, a nie terapia przeciwnowotworowa.

Dlaczego niedożywienie jest groźniejsze niż to, czego nie jesz?

Bo dotyczy połowy pacjentów już przy pierwszej wizycie onkologicznej. To ono, a nie cukier, odbiera szansę na dokończenie leczenia.

Włoskie badanie PreMiO objęło 1952 chorych na guzy lite w 22 ośrodkach onkologicznych, badanych przy pierwszej wizycie, przed rozpoczęciem leczenia. Wynik: 51% miało zaburzenia stanu odżywienia — 9% było jawnie niedożywionych, a 43% zagrożonych niedożywieniem. Ponad 40% zgłaszało brak apetytu. To są liczby sprzed pierwszej chemioterapii, czyli zanim leczenie zdążyło komukolwiek zaszkodzić.

Waga na łazienkowej podłodze nie wystarczy, żeby to wyłapać. Analiza Baracos i Arribas pokazała, że wśród chorych z BMI ≥ 30 kg/m² sarkopenia dotyczy 24,7% (zakres 5,9–39,2%) — czyli co czwartego pacjenta z otyłością. Ubytek mięśni chowa się pod tkanką tłuszczową, a sarkopeniczna otyłość jest niezależnie związana z wyższą śmiertelnością i częstszymi powikłaniami leczenia systemowego i chirurgicznego. Prawidłowa lub wysoka masa ciała nie wyklucza niedożywienia.

Jak rozpoznać, że niedożywienie już się zaczęło?

Najprostszy sygnał to niezamierzony spadek masy ciała. Ubytek powyżej 5% w pół roku to już kryterium rozpoznania, a nie „drobne chudnięcie“.

Kryteria GLIM z 2019 roku wymagają jednego kryterium fenotypowego i jednego przyczynowego. Fenotypowe: spadek masy ciała > 5% w ciągu 6 miesięcy lub > 10% w dłuższym okresie; BMI < 20 kg/m² poniżej 70. roku życia lub < 22 kg/m² powyżej 70. roku życia; obniżona masa mięśniowa. Przyczynowe: spożycie ≤ 50% zapotrzebowania przez ponad tydzień lub jakiekolwiek ograniczenie utrzymujące się ponad 2 tygodnie albo obecność choroby z zapaleniem.

Osobno definiuje się kacheksję nowotworową. Międzynarodowy konsensus pod kierunkiem Fearona (2011) opisuje ją jako wieloczynnikowy zespół postępującej utraty mięśni szkieletowych, której nie da się w pełni odwrócić standardowym wsparciem żywieniowym. Kryterium rozpoznania: spadek masy ciała > 5% albo > 2% u osób już wyniszczonych (BMI < 20 kg/m² lub sarkopenia). Konsensus wyróżnia trzy stadia: prekacheksję, kacheksję i kacheksję oporną na leczenie. To ostatnie sformułowanie jest ważne i niewygodne: na pewnym etapie dieta przestaje odwracać ubytek mięśni i celem staje się komfort, a nie przyrost kilogramów.

ESPEN zaleca (B1-1), żeby oceniać spożycie, zmianę masy ciała i BMI od momentu rozpoznania nowotworu i powtarzać ocenę zależnie od stabilności sytuacji klinicznej. Nie od momentu, gdy chudnięcie stanie się widoczne.

Ile trzeba jeść w trakcie leczenia?

ESPEN podaje 25–30 kcal/kg masy ciała na dobę i powyżej 1 g białka/kg, docelowo do 1,5 g/kg. To zwykle znacznie więcej białka, niż zdrowy człowiek zjada bez zastanowienia.

Dla osoby ważącej 70 kg oznacza to mniej więcej 1750–2100 kcal i 70–105 g białka dziennie. Zalecenie energetyczne (B2-1) ma mocną siłę przy niskim poziomie dowodów, białkowe (B2-2) — mocną siłę przy umiarkowanym poziomie dowodów. Za tym drugim stoi konkretny mechanizm: synteza białek mięśniowych u chorych na nowotwór nie jest zablokowana i nadal odpowiada na podaż aminokwasów, tylko potrzebuje ich więcej niż u młodej, zdrowej osoby.

Sama masa ciała wprowadza tu w błąd. W dużym badaniu grupy Lundholma około 50% chorych tracących masę ciała było hipermetabolicznych, a wśród świeżo zdiagnozowanych — 47%. Jednocześnie całkowity wydatek energetyczny u osób z zaawansowaną chorobą bywa niższy od przewidywanego, głównie przez spadek aktywności fizycznej. Dlatego ESPEN każe zaczynać od założenia, że zapotrzebowanie jest takie jak u osoby zdrowej, i korygować je obserwacją, a nie wzorem.

Witaminy i składniki mineralne mają osobne zalecenie (B2-4): podawać w ilościach zbliżonych do zalecanego dziennego spożycia i odradzać wysokie dawki mikroskładników przy braku stwierdzonego niedoboru. Siła mocna, silny konsensus.

Czy dieta ketogeniczna pomaga w chorobie nowotworowej?

Nie ma badań, które by to pokazały. ESPEN pisze wprost, że nie istnieją badania kliniczne wykazujące korzyść z diety ketogenicznej u chorych na nowotwór.

Przegląd systematyczny Römer i wsp. z 2021 roku zebrał 39 badań i 770 pacjentów. Wniosek autorów: brak rozstrzygających dowodów na działanie przeciwnowotworowe lub wydłużenie przeżycia. Jedno badanie z randomizacją pokazało korzyść w podgrupie chorych na raka piersi, ale wyniki były niespójne i budziły zastrzeżenia metodologiczne.

Druga połowa wyniku jest równie istotna. Niemal wszystkie badania odnotowały spadek masy ciała na diecie ketogenicznej, często istotny — średnio 6–12 kg w ciągu 3–6 miesięcy. U osoby zdrowej to bywa cel. U chorego onkologicznie to jest dokładnie to, czego próbujemy uniknąć. Do tego dochodzi wykonalność: odsetek rezygnacji w badaniach kontrolowanych wyniósł 24,7%, a w badaniach jednoramiennych pełną interwencję ukończyło tylko 60% pacjentów (84 ze 139). Głównym powodem była niesmaczna dieta i niemożność pogodzenia jej z życiem rodzinnym.

ESPEN dorzuca ten sam argument: z powodu niskiej smakowitości diety ketogeniczne mogą prowadzić do niedostatecznej podaży energii i utraty masy ciała.

Czy post przed chemioterapią ma sens?

Dowody są wstępne, a wytyczne jednoznaczne. ESPEN nie zaleca stosowania postu przed, w trakcie ani po podaniu leków przeciwnowotworowych.

Najczęściej przywoływanym badaniem jest holenderskie DIRECT (2020, „Nature Communications“) — badanie II fazy, w którym 131 kobiet z HER2-ujemnym rakiem piersi w stadium II/III losowo przydzielono do diety naśladującej post lub zwykłego jedzenia wokół chemioterapii neoadiuwantowej. Głównym punktem końcowym była toksyczność stopnia III/IV i nie różniła się między grupami. W analizie zgodnej z zamiarem leczenia odpowiedź radiologiczna występowała częściej w grupie z dietą (OR 3,168; p = 0,039).

I tu zaczynają się zastrzeżenia, które w streszczeniach internetowych giną. Pierwszy cykl diety ukończyło 81,5% pacjentek (53 z 65), ale przez wszystkie cykle chemioterapii wytrwało 20%. Analiza per protocol — ta, z której pochodzą najefektowniejsze liczby o odpowiedzi patologicznej — jest eksploracyjna, a sami autorzy napisali, że wyniki należy interpretować ostrożnie ze względu na ryzyko błędu selekcji. Odsetek pełnych odpowiedzi patologicznych w obu ramionach wyniósł 11,7%, czyli mniej, niż zakładano, przez co badania III fazy w tym kształcie nie dokończono.

Przepaść między dowodami a przekonaniami jest duża. W przeglądzie Da Prat i wsp. (2024) przytoczono dane, według których około 6% osób po chorobie nowotworowej próbowało postu, a 17,4% wierzyło, że post może poprawić rokowanie — mimo braku dowodów. Ten sam przegląd zwraca uwagę na mniej oczywisty koszt diet restrykcyjnych: niemożność wytrwania na diecie bywa odbierana jako brak silnej woli, a wspólne posiłki z bliskimi zamieniają się w źródło frustracji. Autorzy przeanalizowali 11 badań kontrolowanych i nie wykazali, by diety restrykcyjne nasilały objawy depresji czy pogarszały funkcjonowanie społeczne — podkreślają jednak, że niosą realne ryzyko niedożywienia i niedoborów, przy nieudowodnionej korzyści.

Czy suplementy z antyoksydantami pomogą znieść chemioterapię?

Mogą łagodzić niektóre skutki uboczne, ale mogą też osłabiać samo leczenie. To jedyna grupa suplementów, przy której ryzykiem jest skuteczność terapii, a nie tylko wydane pieniądze.

Mechanizm sporu jest prosty: radioterapia i część cytostatyków niszczą komórki nowotworowe właśnie przez wolne rodniki. Antyoksydant w dużej dawce nie odróżnia komórki zdrowej od nowotworowej i może chronić obie.

Przegląd systematyczny z 2025 roku w „Clinical and Experimental Medicine“ objął 39 badań z randomizacją i 3402 pacjentów poddanych radioterapii. Po stronie korzyści: witaminy C i E łagodziły zapalenie błony śluzowej jamy ustnej i suchość w ustach, kurkumina poprawiała objawy zapalenia błon śluzowych, skóry i przełyku. Po stronie ryzyka: równoczesne stosowanie antyoksydantów może pogarszać kontrolę guza, zwiększać częstość nawrotów i skracać przeżycie. Konkluzja autorów jest ostrożna do bólu: antyoksydanty mogą zmniejszać skutki uboczne, ale mogą też zaburzać skuteczność leczenia, a formułowanie zaleceń klinicznych jest przedwczesne.

Dwa konkretne wyniki z przeglądu opublikowanego w „Frontiers in Nutrition“ w 2024 roku pokazują, o jaką skalę chodzi. Palacze przyjmujący beta-karoten mieli w ośmioletnim badaniu na 29 tysiącach uczestników o 20% wyższe ryzyko raka płuca. Chorzy na nowotwory głowy i szyi otrzymujący w trakcie radioterapii 400 IU witaminy E dziennie mieli częstość wtórnych nowotworów 60 na 1000 osobolat wobec 25 na 1000 osobolat w grupie placebo. Autorzy zalecają lekarzom odradzanie pacjentom suplementów antyoksydacyjnych w trakcie chemioterapii i radioterapii.

Praktyczny wniosek jest zgodny z zaleceniem ESPEN B2-4: wyrównywać potwierdzone niedobory, nie brać megadawek „na wzmocnienie“, a każdy suplement zgłaszać lekarzowi prowadzącemu.

Czy kwasy omega-3 pomagają, gdy masa ciała spada?

Mogą pomóc, ale zalecenie jest słabe. ESPEN sugeruje je u chorych z zaawansowanym nowotworem tracących masę ciała — i sam określa poziom dowodów jako niski.

Zalecenie B5-7 dotyczy wąskiej grupy: pacjentów z zaawansowaną chorobą, w trakcie chemioterapii, niedożywionych lub zagrożonych utratą masy ciała. Cel: ustabilizowanie lub poprawa apetytu, spożycia, beztłuszczowej masy ciała i masy ciała. Siła zalecenia: słaba. Poziom dowodów: niski. ESPEN wyjaśnia, dlaczego mimo niespójnych wyników zdecydował się na słabe zalecenie — kilka nowszych badań wypadło pozytywnie, mechanizm jest wiarygodny, działania niepożądane łagodne, a poważnych problemów z bezpieczeństwem nie stwierdzono.

Jedno ostrzeżenie jest za to konkretne: u pacjentów przyjmujących ibrutynib suplementy z olejem rybim wiązano z krwawieniami z nosa i takim chorym odradza się ich stosowanie. To dobra ilustracja tego, dlaczego suplementy w onkologii omawia się z lekarzem, a nie ze sprzedawcą.

Czy ruch w trakcie leczenia jest bezpieczny?

Tak. Aktywność fizyczna ma w wytycznych ESPEN wysoki poziom dowodów — wyższy niż jakakolwiek interwencja dietetyczna opisana w tym tekście.

Zalecenie B4-1 brzmi: utrzymać lub zwiększyć poziom aktywności fizycznej, żeby wspierać masę mięśniową, sprawność i profil metaboliczny. Siła mocna, poziom dowodów wysoki. Dla porównania: zalecenie dotyczące energii ma poziom niski, a omega-3 — niski.

Konkrety z komentarza ESPEN: trening o umiarkowanej intensywności, 50–75% wyjściowego tętna maksymalnego lub wydolności tlenowej, trzy sesje tygodniowo, po 10–60 minut, nadzorowany lub domowy. Aktywność fizyczna jest dobrze tolerowana i bezpieczna na różnych etapach choroby, także zaawansowanej, i wiąże się z poprawą wydolności tlenowej, siły mięśniowej, jakości życia oraz zmniejszeniem zmęczenia i lęku. Osobne, słabsze zalecenie (B4-2) sugeruje dodanie treningu oporowego do aerobowego.

ESPEN dodaje zdanie, które łatwo pominąć: u części chorych zalecenie aktywności sprowadza się do zachęcenia do codziennego spaceru, żeby ograniczyć zanik mięśni z bezczynności. Poprzeczka nie jest ustawiona wysoko. Zakres ćwiczeń przy chorobie nowotworowej ustala się z lekarzem prowadzącym — przerzuty do kości, małopłytkowość czy niedokrwistość zmieniają obraz.

Co robić, gdy jedzenie przestaje wchodzić?

Najpierw leczy się objaw, który blokuje jedzenie, potem zmienia jadłospis. Nudności, zapalenie błony śluzowej i zmiana smaku to problemy medyczne, nie kwestia silnej woli.

Zalecenie ESPEN B3-1 wymienia trzy elementy w tej właśnie kolejności: porada dietetyczna, leczenie objawów utrudniających jedzenie oraz doustne preparaty odżywcze (ONS). Dieta wzbogacona w energię i białko jest pierwszym wyborem, ONS dokłada się wtedy, gdy samo wzbogacenie nie wystarcza. Radioterapia głowy i szyi lub przełyku wywołuje zapalenie błony śluzowej i spadek masy ciała nawet u 80% chorych, a napromienianie miednicy daje objawy z przewodu pokarmowego u podobnego odsetka — to nie są rzadkie sytuacje.

Jak dużo może dać sama rozmowa z dietetykiem, pokazuje portugalskie badanie z randomizacją nad chorymi na raka jelita grubego w trakcie radioterapii. Po medianie 6,5 roku obserwacji grupa objęta poradnictwem żywieniowym (n = 34) miała medianę przeżycia 7,3 roku i 8% zgonów, grupa dostająca same preparaty odżywcze (n = 29) — 6,5 roku i 22%, a grupa jedząca zwyczajnie (n = 26) — 4,9 roku i 30% (p < 0,01). Późna toksyczność radioterapii wystąpiła u 9%, 59% i 65% chorych (p < 0,001). Interwencja to była średnio sześć konsultacji w ciągu około półtora miesiąca.

Te liczby wyglądają spektakularnie i dlatego wymagają zastrzeżenia: to jedno badanie na łącznie 111 pacjentach z jednego ośrodka, a przytoczony wyżej przegląd JNCI pokazał, że większość takich pojedynczych wyników nie potwierdza się w badaniach dużych. To argument za tym, żeby pójść do dietetyka wcześnie — nie dowód, że dieta wydłuża życie.

Kiedy potrzebne jest żywienie dojelitowe lub pozajelitowe?

Gdy jedzenie doustne nie wystarcza mimo pomocy. Kolejność jest stała: dieta wzbogacona → ONS → żywienie dojelitowe → pozajelitowe.

ESPEN podaje progi liczbowe. Żywienie medyczne jest wskazane, gdy chory nie jest w stanie jeść wystarczająco: poniżej 50% zapotrzebowania przez ponad tydzień albo 50–75% zapotrzebowania przez ponad dwa tygodnie. Zalecenie B3-3: żywienie dojelitowe, jeśli doustne pozostaje niewystarczające mimo poradnictwa i ONS; pozajelitowe, jeśli dojelitowe jest niewystarczające lub niewykonalne (siła mocna, poziom dowodów umiarkowany).

Dwie granice wyznacza sama ostrożność. Po pierwsze, jeśli spożycie było znacznie obniżone przez dłuższy czas, żywienie zwiększa się powoli przez kilka dni, z zabezpieczeniem przed zespołem ponownego odżywienia — przed repletacją i w jej trakcie podaje się witaminę B1 w dawce 200–300 mg dziennie i monitoruje potas, fosforany i magnez. Po drugie, ESPEN stwierdza, że przy rokowaniu poniżej dwóch miesięcy ryzyko żywienia pozajelitowego przeważa nad korzyścią. Decyzje o żywieniu w zaawansowanej chorobie podejmuje się razem z pacjentem, ważąc rokowanie, spodziewaną korzyść i obciążenie samą procedurą (zalecenie C6-2).

W chirurgii onkologicznej obowiązuje osobna logika. ESPEN zaleca prowadzenie chorych w programie ERAS (C1-1, poziom dowodów wysoki), a u operowanych z powodu nowotworów górnego odcinka przewodu pokarmowego w klasycznej opiece okołooperacyjnej — immunożywienie doustne lub dojelitowe (arginina, kwasy n-3, nukleotydy), z mocną siłą zalecenia i wysokim poziomem dowodów (C1-4).

Jak jeść po zakończeniu leczenia?

Zwyczajnie. ESPEN zaleca BMI 18,5–25 kg/m², ruch, warzywa, owoce i pełne ziarna oraz ograniczenie tłuszczów nasyconych, czerwonego mięsa i alkoholu.

Zalecenie C5-2 ma mocną siłę przy niskim poziomie dowodów — i to zestawienie jest szczere. ESPEN wprost przyznaje, że nie jest jasne, czy produkty roślinne wpływają na częstość nawrotów, a ochronne działanie warzyw i owoców wobec nowotworów związanych z paleniem i alkoholem jest ograniczone. Dieta bogata w warzywa i owoce jest zalecana mimo to, bo bilans korzyści zdrowotnych przemawia za nią niezależnie od onkologii.

Reszta zalecenia jest równie prozaiczna: otyłość i zespół metaboliczny mogą być niezależnymi czynnikami ryzyka nawrotu i krótszego przeżycia w raku piersi i żołądka, a wysokie spożycie czerwonego mięsa wiąże się ze wzrostem ryzyka raka piersi i ogólnej umieralności z powodu nowotworów. Osobne zalecenie (C5-1) mówi o regularnej aktywności fizycznej — badania obserwacyjne wiążą ją z niższą częstością nawrotów i umieralnością w raku piersi i jelita grubego, choć przy innych nowotworach dowodów brakuje.

Żadne z tych zaleceń nie brzmi „przestań jeść X, a rak nie wróci“. Bo takiego zdania nie da się dziś oprzeć na badaniach.

Kiedy iść do lekarza?

Zawsze przy nowym lub nasilającym się objawie. Dietetyk nie leczy nowotworu, nie ocenia rokowania i nie zmienia planu onkologicznego.

• niezamierzony spadek masy ciała — powyżej 5% w ciągu 6 miesięcy albo powyżej 2% przy BMI poniżej 20 kg/m²
• jedzenie poniżej połowy zwykłych porcji dłużej niż tydzień lub 50–75% dłużej niż dwa tygodnie
• nudności, wymioty, biegunka lub zaparcia utrudniające jedzenie i picie
• ból przy przełykaniu, uczucie zatrzymywania się pokarmu, zapalenie błony śluzowej jamy ustnej
• gorączka w trakcie chemioterapii — to sytuacja pilna, kontakt tego samego dnia
• narastające osłabienie, zawroty głowy, objawy odwodnienia
• chęć rozpoczęcia jakiejkolwiek diety eliminacyjnej, postu lub suplementu — do omówienia przed rozpoczęciem, nie po

Najczęstsze pytania o dietę w chorobie nowotworowej

Czy dieta niskobakteryjna (neutropeniczna) jest potrzebna?

Nie ma dowodów, że pomaga. Przegląd Cochrane nie wykazał, by dieta niskobakteryjna zapobiegała zakażeniom.

ESPEN nie formułuje zalecenia za ani przeciw u chorych ponad 30 dni po przeszczepieniu allogenicznym (C4-3) i przytacza przegląd Cochrane, w którym spośród 619 przeanalizowanych prac znaleziono zaledwie trzy badania z randomizacją, każde z ograniczeniami metodologicznymi. Zasady higieny w kuchni obowiązują — jałowa dieta nie.

Czy glutamina pomoże na zapalenie błony śluzowej?

Dane są niespójne. ESPEN nie zaleca glutaminy ani przy radioterapii, ani przy chemioterapii, ani po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych.

W przeglądzie 15 badań pozytywny wpływ na zapalenie błony śluzowej odnotowano w 11, ale wśród sześciu badań prospektywnych z placebo korzyść wykazały dwa, a cztery nie wykazały żadnej. Do tego dochodzi kwestia bezpieczeństwa: glutaminę wiązano z wyższym odsetkiem wznów u chorych po przeszczepieniu komórek krwiotwórczych, co ESPEN wskazuje jako problem do rozstrzygnięcia przed jakimkolwiek zaleceniem.

Czy probiotyki pomogą na biegunkę po radioterapii?

Brak zalecenia. Dane są zbyt niejednorodne, a bezpieczeństwo u osób z obniżoną odpornością nierozstrzygnięte.

ESPEN (C2-5) odnotowuje pewne przesłanki działania ochronnego, ale uznaje jakość badań za niewystarczającą. Zastrzeżenie dotyczące bezpieczeństwa u pacjentów w immunosupresji jest tu istotniejsze niż sama skuteczność.

Czy dietetyk może zastąpić onkologa?

Nie. Dietetyk nie leczy nowotworu, nie ocenia odpowiedzi na leczenie i nie zmienia jego planu.

Rola dietetyka klinicznego to ocena stanu odżywienia, pokrycie zapotrzebowania na energię i białko, praca nad objawami utrudniającymi jedzenie i pilnowanie, żeby chory nie tracił mięśni między kolejnymi cyklami. Wszystkie decyzje o leczeniu przeciwnowotworowym, żywieniu dojelitowym i pozajelitowym, lekach i suplementach należą do lekarza prowadzącego. Odkładanie leczenia onkologicznego na rzecz diety jest najkosztowniejszym błędem, jaki można w tej chorobie popełnić.

Piśmiennictwo

1. Muscaritoli M, Arends J, Bachmann P i wsp. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer. Clin Nutr. 2021;40(5):2898–2913. PMID: 33946039. ESPEN
2. Muscaritoli M i wsp. Prevalence of malnutrition in patients at first medical oncology visit: the PreMiO study. Oncotarget. 2017;8(45):79884–79896. PMID: 29108370. PMC
3. Fearon K, Strasser F, Anker SD i wsp. Definition and classification of cancer cachexia: an international consensus. Lancet Oncol. 2011;12(5):489–495. PMID: 21296615. PubMed
4. Cederholm T, Jensen GL, Correia MITD i wsp. GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition — a consensus report from the global clinical nutrition community. J Cachexia Sarcopenia Muscle. 2019;10(1):207–217. PMID: 30920778. PMC
5. Ilerhunmwuwa NP, Abdul Khader AHS, Smith C i wsp. Dietary interventions in cancer: a systematic review of all randomized controlled trials. J Natl Cancer Inst. 2024;116(7):1026–1034. DOI: 10.1093/jnci/djae051. Oxford Academic
6. Grimes DR, O’Riordan E. Starving cancer and other dangerous dietary misconceptions. Lancet Oncol. 2023;24(11):1177–1178. PMID: 37922928. PubMed
7. Römer M, Dörfler J, Huebner J. The use of ketogenic diets in cancer patients: a systematic review. Clin Exp Med. 2021;21(4):501–536. PMID: 33813635. PMC
8. de Groot S i wsp. Fasting mimicking diet as an adjunct to neoadjuvant chemotherapy for breast cancer in the multicentre randomized phase 2 DIRECT trial. Nat Commun. 2020;11:3083. PMID: 32576828. PMC
9. Da Prat V, Pravettoni G, Casirati A i wsp. Anticancer restrictive diets and the risk of psychological distress: review and perspectives. Cancer Med. 2024;13(13):e7329. DOI: 10.1002/cam4.7329. PMC
10. Ravasco P, Monteiro-Grillo I, Camilo M. Individualized nutrition intervention is of major benefit to colorectal cancer patients: long-term follow-up of a randomized controlled trial of nutritional therapy. Am J Clin Nutr. 2012;96(6):1346–1353. PMID: 23134880. PubMed
11. Limbrunner J, Doerfler J, Pietschmann K i wsp. The influence of antioxidant supplementation on adverse effects and tumor interaction during radiotherapy: a systematic review. Clin Exp Med. 2025;25(1):258. PMID: 40691411. PMC
12. Woldeselassie M, Tamene A. Therapeutic controversies over use of antioxidant supplements during cancer treatment: a scoping review. Front Nutr. 2024;11:1480780. PMID: 39717397. PMC
13. Baracos VE, Arribas L. Sarcopenic obesity: hidden muscle wasting and its impact for survival and complications of cancer therapy. Ann Oncol. 2018;29(suppl_2):ii1–ii9. PMID: 29506228. PubMed
14. Song M. Sugar intake and cancer risk: when epidemiologic uncertainty meets biological plausibility. Am J Clin Nutr. 2020;112(5):1155–1156. PMID: 32936876. PMC