Leczenie Helicobacter pylori: dlaczego dieta nie zabije tej bakterii

Leczenie zakażenia Helicobacter pylori opiera się na antybiotykach — dwóch naraz, przez 10–14 dni, w towarzystwie leku hamującego wydzielanie kwasu. Żaden produkt spożywczy nie usuwa tej bakterii z żołądka i żadne wytyczne gastroenterologiczne takiego produktu nie wymieniają. Dieta ma tu inną robotę do wykonania: decyduje o tym, czy dociągniesz kurację do ostatniej tabletki i czy odzyskasz to, co zakażenie zabrało. Dietetyk kliniczny rozdziela to, co potwierdzono w badaniach, od tego, co powtarza się z rozpędu.

Jak leczy się zakażenie Helicobacter pylori i ile to trwa?

Eradykacja to dwa antybiotyki plus lek hamujący wydzielanie kwasu, przez 10–14 dni. W Polsce wytyczne stawiają na terapię poczwórną z bizmutem. Krótszej ani łagodniejszej drogi nie ma.

Konsensus Maastricht VI/Florence z 2022 roku uznaje zakażenie Helicobacter pylori za chorobę zakaźną, wpisaną do Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób ICD-11. Konsekwencja jest prosta: każdy, u kogo zakażenie potwierdzono, powinien zostać wyleczony.

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii z 2023 roku jako leczenie pierwszego rzutu wskazują terapię poczwórną z bizmutem przez 14 dni — inhibitor pompy protonowej, bizmut, metronidazol i tetracyklinę. Wariant bez bizmutu łączy inhibitor pompy protonowej z amoksycyliną, metronidazolem i klarytromycyną, również przez 14 dni.

Klasyczna terapia potrójna z klarytromycyną wypadła z zaleceń. W Polsce oporność na klarytromycynę sięga około 28%, na metronidazol 46%, a oporność na oba leki naraz — 20%. Przy takich liczbach stary schemat wyleczał mniej więcej 43% pacjentów, czyli mniej niż połowę.

Schemat dobiera lekarz i tylko lekarz. Dietetyk nie leczy zakażenia i nie zmienia dawek — pracuje na tym, co dzieje się wokół terapii.

Czy dieta może wyleczyć Helicobacter pylori?

Nie. Żadna dieta ani produkt spożywczy nie usuwa Helicobacter pylori z żołądka. Jedzenie łagodzi objawy i skutki uboczne antybiotyków, ale zakażenia nie wyleczy.

Przegląd systematyczny 24 badań klinicznych nad wyciągami roślinnymi i mikroskładnikami zakończył się jednoznacznie: kiełki brokułu, kurkumina, czarnuszka, witamina C i witamina E nie były skuteczne jako pojedyncze środki w eradykacji zakażenia. Działały wyłącznie jako dodatek do leczenia farmakologicznego.

Powód jest anatomiczny. Bakteria zagnieżdża się pod warstwą śluzu pokrywającą błonę śluzową żołądka i wytwarza ureazę, która neutralizuje kwas wokół niej. Zjedzony czosnek spędza w żołądku kilkadziesiąt minut. Bakteria mieszka tam od lat.

Rekomendacje polskie i europejskie budują eradykację na lekach. Nie ma w nich rozdziału „dieta przeciw Helicobacter“, bo nie ma badań, które by taki rozdział uzasadniły.

Jakie badanie wykrywa Helicobacter pylori i jak się do niego przygotować?

Test oddechowy z mocznikiem lub badanie antygenu w kale. Inhibitor pompy protonowej odstawiasz 14 dni wcześniej, antybiotyki i bizmut 4 tygodnie — inaczej wynik wyjdzie fałszywie ujemny.

To przygotowanie decyduje o wartości badania. Leki hamujące wydzielanie kwasu przyduszają bakterię na tyle, że test przestaje ją widzieć, mimo że zakażenie trwa.

Badanie	Co pokazuje	Na co uważać
Test oddechowy z mocznikiem znakowanym ¹³C	aktywne zakażenie; czułość 88–95%, swoistość 95–100%	IPP odstawić 14 dni wcześniej, antybiotyki i bizmut 4 tygodnie
Antygen w kale (przeciwciała monoklonalne)	aktywne zakażenie; czułość 94%, swoistość 97%	te same zasady odstawienia leków
Test ureazowy z wycinka	aktywne zakażenie	wymaga gastroskopii
Badanie histopatologiczne wycinka	zakażenie i stan błony śluzowej	wymaga gastroskopii
Przeciwciała IgG z krwi	kontakt z bakterią kiedykolwiek w życiu	nie odróżnia zakażenia aktywnego od przebytego; nie służy do kontroli po leczeniu

Skuteczność kuracji sprawdza się najwcześniej 4 tygodnie po ostatnim antybiotyku i 2 tygodnie po odstawieniu inhibitora pompy protonowej. Ustąpienie bólu nie jest dowodem wyleczenia — dolegliwości potrafią zniknąć przy żywej bakterii. Badanie przeciwciał do tej kontroli się nie nadaje, bo pozostają dodatnie długo po wyleczeniu.

Kto powinien się leczyć na Helicobacter pylori?

Każdy, u kogo zakażenie potwierdzono. Testowanie wykonuje się jednak przy konkretnych wskazaniach. Badań przesiewowych całej populacji w Polsce się nie zaleca.

Wskazania do wykonania testu według rekomendacji Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii:

• czynna lub przebyta choroba wrzodowa żołądka albo dwunastnicy
• dyspepsja niediagnozowana lub czynnościowa
• zanikowe zapalenie błony śluzowej żołądka
• rak żołądka lub chłoniak żołądka w wywiadzie
• krewny pierwszego stopnia chorujący na raka żołądka
• przewlekłe przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych lub aspiryny
• niedokrwistość z niedoboru żelaza, niedobór witaminy B12, małopłytkowość niewiadomego pochodzenia
• stan po resekcji żołądka z powodu nowotworu

Zakażenie jest częstsze, niż większość ludzi zakłada. Przegląd 1748 publikacji ze 111 krajów pokazał, że w latach 2015–2022 nosicielami było 43,9% dorosłych i 35,1% dzieci i młodzieży na świecie. Do zakażenia dochodzi zwykle w dzieciństwie i bez leczenia trwa ono do końca życia.

Czy Helicobacter pylori naprawdę zwiększa ryzyko raka żołądka?

Tak. IARC zalicza zakażenie Helicobacter pylori do czynników rakotwórczych dla człowieka — grupa 1, ta sama co dym tytoniowy. Eradykacja obniża ryzyko raka żołądka, a efekt utrzymuje się latami.

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) uznała H. pylori za czynnik rakotwórczy dla człowieka już w 1994 roku i podtrzymała tę ocenę w monografii z 2012 roku. Dowody uznano za wystarczające dla raka żołądka poza wpustem oraz chłoniaka MALT żołądka.

Najmocniejsze dane pochodzą z badania z randomizacją prowadzonego w chińskim hrabstwie Linqu, regionie o bardzo wysokiej zachorowalności na raka żołądka. Wśród 3365 mieszkańców zakażonym podano dwutygodniową kurację amoksycyliną z omeprazolem, a następnie obserwowano ich przez 22 lata. Zachorowalność na raka żołądka spadła (iloraz szans 0,48; 95% CI 0,32–0,71), podobnie jak umieralność (współczynnik ryzyka 0,62; 95% CI 0,39–0,99).

W tym samym badaniu suplementacja witaminami C, E i selenem przez ponad 7 lat wiązała się z niższą zachorowalnością i umieralnością. Ten wynik warto czytać z zastrzeżeniem: dotyczył populacji wiejskiej o wysokim ryzyku i prawdopodobnie niższym stanie odżywienia niż polski. Nie jest podstawą do suplementowania witamin „na raka żołądka“ w Polsce. Suplementacja wyciągiem z czosnku nie obniżyła zachorowalności w sposób istotny statystycznie (współczynnik ryzyka 0,81; 95% CI 0,57–1,13).

Zakażenie nie oznacza wyroku. Większość nosicieli nigdy nie zachoruje ani na wrzody, ani na raka. Leczenie zdejmuje jednak z blatu czynnik, który da się usunąć w dwa tygodnie.

Co jeść podczas antybiotykoterapii na Helicobacter pylori?

Normalnie — z poprawką na to, co akurat dokucza. Terapia poczwórna często wywołuje nudności, biegunkę i metaliczny posmak. Celem diety jest dociągnięcie leczenia do ostatniej tabletki.

Wydłużenie kuracji z 7 do 14 dni i dołożenie czwartego leku podniosło skuteczność, ale kosztem gorszej tolerancji. Odstawienie tabletek w połowie nie skraca kuracji o połowę — hoduje szczep oporny na leki, których nie dostał w pełnej dawce. Drugie podejście będzie wtedy trudniejsze.

Co pomaga przetrwać dwa tygodnie:

• przy nudnościach: mniejsze porcje częściej, chłodne potrawy zamiast gorących, unikanie zapachów przy gotowaniu
• przy biegunce: więcej płynów, a przy nasilonych wypróżnieniach doustny płyn nawadniający z apteki
• przy metalicznym posmaku po metronidazolu: kwaśne dodatki, sok z cytryny, chłodne dania
• przy zgadze: odstawiasz to, co nasila objawy u ciebie — uniwersalnej listy nie ma
• alkohol odstawiasz na czas terapii metronidazolem; przypomina o tym ulotka leku

Jeśli w trakcie kuracji tracisz masę ciała albo praktycznie nie jesz, to sygnał do rozmowy z lekarzem, nie do przeczekania. Wytyczne żywieniowe ESPEN w takich sytuacjach zalecają ocenę stanu odżywienia i niedoborów mikroskładników, zamiast czekania, aż samo minie.

Czy probiotyk pomaga przy eradykacji Helicobacter pylori?

Tak, ale skromnie. Saccharomyces boulardii obniża ryzyko biegunki poantybiotykowej o połowę i nieznacznie podnosi skuteczność eradykacji. Nie zastępuje żadnego z antybiotyków.

Metaanaliza 11 badań z randomizacją obejmujących 2200 osób wykazała, że dodanie Saccharomyces boulardii do standardowego schematu podniosło odsetek eradykacji (ryzyko względne 1,11; 95% CI 1,06–1,17), zmniejszyło działania niepożądane (RR 0,44; 95% CI 0,31–0,64) i ograniczyło biegunkę o połowę (RR 0,51; 95% CI 0,42–0,62). Autorzy dodają zdanie, które ginie w streszczeniach: skuteczność i tak pozostała poniżej poziomu uznawanego za zadowalający.

Przegląd parasolowy 28 metaanaliz z 2024 roku potwierdził kierunek — eradykacja wyższa o 10% względnie, działania niepożądane rzadsze o niemal połowę — ale jakość metodologiczną 24 z 28 opracowań ocenił jako krytycznie niską, a siłę dowodów jako słabą. To argument za probiotykiem jako dodatkiem do leczenia, nie za traktowaniem go jak leku.

Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii wymieniają z nazwy Saccharomyces boulardii, Lactobacillus reuteri DSM17648 i szczepy Bifidobacterium. Nazwa gatunku na opakowaniu nie wystarczy — działanie potwierdzono dla konkretnych szczepów, a nie dla wszystkiego, co nosi etykietę „probiotyk“.

Żurawina, brokuły, czosnek — czy naturalne metody działają na Helicobacter pylori?

Część z nich obniża liczbę bakterii, żadna jej nie usuwa. Po odstawieniu kiełków brokułu markery zakażenia wróciły do punktu wyjścia w dwa miesiące.

Najczęściej przywoływane badanie nad kiełkami brokułu składało się z części na myszach i części na ludziach. Czterdzieści osiem zakażonych osób jadło kiełki bogate w sulforafan przez 8 tygodni. Ureaza mierzona testem oddechowym, antygen w kale i markery zapalenia błony śluzowej spadły — po czym wróciły do wartości wyjściowych dwa miesiące po odstawieniu kiełków. Bakterię przyduszono na tyle, na ile ją karmiono sulforafanem.

Żurawina wypadła podobnie. W badaniu z randomizacją i placebo na 522 zakażonych dorosłych sok standaryzowany na proantocyjanidyny, pity dwa razy dziennie przez 8 tygodni, obniżył odsetek zakażonych o około 20% względem placebo i niższych dawek. Kapsułki z żurawiną nie zadziałały wcale. Autorzy piszą o supresji, nie o eradykacji — i badanie prowadzono w Chinach, w regionie o wysokim odsetku zakażeń.

Środek	Co sprawdzono	Co wyszło
Kiełki brokułu (sulforafan)	48 zakażonych osób, 8 tygodni	spadek markerów zakażenia; powrót do wartości wyjściowych 2 miesiące po odstawieniu
Sok żurawinowy standaryzowany na proantocyjanidyny	522 zakażone osoby, 8 tygodni	o ok. 20% mniej zakażonych przy dawce 2× dziennie; kapsułki bez efektu
Wyciąg z czosnku	ok. 3300 osób, suplementacja 7,3 roku	brak istotnego wpływu na zachorowalność na raka żołądka
Polifenole jako dodatek do terapii potrójnej	12 badań z randomizacją	eradykacja wyższa o ok. 11% względnie; mało badań na każdy związek
Wyciągi roślinne i witaminy C oraz E jako jedyne leczenie	24 badania kliniczne	brak skuteczności bez leczenia farmakologicznego

Metaanaliza 12 badań nad polifenolami — kurkuminą, żurawiną, czosnkiem, lukrecją i brokułem — wykazała niewielki wzrost odsetka eradykacji po dodaniu ich do terapii potrójnej (RR 1,11; 95% CI 1,01–1,22). Na każdy pojedynczy związek przypadały jednak dwa–trzy badania, co autorzy sami wskazują jako ograniczenie.

Zielona herbata, cynamon czy orzechy włoskie, które od lat krążą po poradnikach jako środki „neutralizujące“ bakterię, nie mają za sobą badań klinicznych u zakażonych ludzi. Hamowanie wzrostu bakterii w probówce to za mało, żeby coś obiecywać pacjentowi.

Czy przy Helicobacter pylori trzeba odstawić kapustę i ciemne pieczywo?

Nie ma badań, które by tego wymagały. Zalecenia tego typu pochodzą z dawnej diety łatwostrawnej przy chorobie wrzodowej. Listę produktów wyznaczają twoje objawy, a nie sztywna tabela.

Wykluczanie kapusty, strączków, surowych warzyw, ciemnego pieczywa i przypraw to relikt czasów, kiedy wrzody przypisywano stresowi i ostrej kuchni. Odkrycie Helicobacter pylori zmieniło leczenie, ale zalecenia dietetyczne z tamtej epoki przetrwały w powielanych ulotkach.

Koszt takiej listy jest realny. Dwa tygodnie na bułkach pszennych, kaszy manny i sucharach oznaczają dietę ubogą w błonnik, foliany i witaminę C, a więc rozjazd z normami żywienia dla populacji Polski PZH-PIB, przygotowanymi z wykorzystaniem stanowisk EFSA. Korzyści w zamian — żadnej udokumentowanej.

To nie znaczy, że jesz wszystko na siłę. Jeśli po kapuście masz wzdęcia, odstaw kapustę. Jeśli smażone potrawy nasilają zgagę, odstaw smażone. Reagujesz na własne objawy, a nie na listę z internetu.

Ból w nadbrzuszu, który nie ustępuje, wymioty, czarne stolce, utrata masy ciała, trudności w połykaniu albo niedokrwistość to sygnały do pilnej wizyty u lekarza. Żadna zmiana diety ich nie zastąpi.

Co zmienić w diecie po zakończeniu leczenia?

Wracasz do pełnego jadłospisu. Jedyna zmiana z twardymi danymi za sobą to sól: wysokie spożycie soli wiąże się z wyższym o 25% ryzykiem raka żołądka.

Metaanaliza 26 badań kohortowych obejmujących blisko 5 milionów osób i 19 301 przypadków raka żołądka pokazała wzrost ryzyka przy wysokim spożyciu soli (RR 1,25; 95% CI 1,10–1,41) oraz przy wysokim spożyciu żywności marynowanej i solonej (RR 1,28; 95% CI 1,05–1,57). Przy solonych rybach związku nie wykazano.

Dwa zastrzeżenia. To badania obserwacyjne, więc pokazują związek, a nie dowodzą przyczyny. Większość kohort pochodziła z Azji, gdzie „żywność marynowana“ oznacza warzywa konserwowane dużą ilością soli — to co innego niż polska kiszona kapusta czy ogórki kiszone w zalewie.

Wniosek praktyczny jest za to ten sam, co w ogólnych zaleceniach zdrowotnych: mniej soli, mniej wędzonek i mięsa przetworzonego, więcej warzyw. Nie dlatego, że działa to na bakterię — bakterii już nie ma. Dlatego, że błona śluzowa żołądka po przebytym zakażeniu ma za sobą lata stanu zapalnego.

Najczęstsze pytania o leczenie Helicobacter pylori

Czy Helicobacter pylori można zarazić domowników?

Tak. Bakteria przenosi się drogą ustną — przez ślinę, wspólne sztućce, jedzenie z jednego talerza. Zakażenie najczęściej wnosi się do rodziny w dzieciństwie, nie w dorosłości.

Metaanaliza nawrotów zakażenia pokazała, że powroty bakterii są ściśle powiązane z warunkami sanitarnymi i odsetkiem zakażonych w otoczeniu. O tym, czy przebadać partnera lub dzieci, decyduje lekarz — rutynowego testowania wszystkich domowników wytyczne w Polsce nie przewidują.

Czy po skutecznym leczeniu można zakazić się ponownie?

Można, choć rzadko. W krajach wysoko rozwiniętych zakażenie wraca u około 3 osób na 100 rocznie; tam, gdzie zakażonych jest dużo — u blisko 11 na 100.

Metaanaliza globalna podaje roczny odsetek nawrotów 4,3%, w tym reinfekcji nowym szczepem 3,1% i odrostu poprzedniego szczepu 2,2%. Nawrót w pierwszym roku zwykle oznacza, że bakteria nigdy do końca nie zniknęła, a nie że zakaziłeś się od nowa.

Czy przy Helicobacter pylori muszę odstawić kawę?

Nie ma badań, w których kawa zmieniałaby skuteczność eradykacji. Odstawiasz ją tylko wtedy, gdy nasila u ciebie zgagę lub ból w nadbrzuszu.

Inaczej jest z alkoholem — na czas przyjmowania metronidazolu znika z jadłospisu, o czym informuje ulotka leku. Po zakończeniu kuracji obowiązują zwykłe zasady, bez dodatkowych obostrzeń związanych z bakterią.

Czy Helicobacter pylori może odpowiadać za niedokrwistość?

Może. Osoby zakażone mają około 1,7 raza wyższe ryzyko niedokrwistości z niedoboru żelaza. Samo żelazo działa słabiej niż żelazo podane razem z eradykacją.

Metaanaliza 14 badań obserwacyjnych wykazała iloraz szans 1,72 (95% CI 1,23–2,42). W badaniach z randomizacją połączenie leczenia zakażenia z suplementacją żelaza poprawiło stężenie ferrytyny (SMD 0,53; 95% CI 0,21–0,85), choć nie hemoglobiny. Wytyczne mikroskładnikowe ESPEN przypominają dodatkowo, że długo stosowane inhibitory pompy protonowej pogarszają zaopatrzenie w witaminę B12 — to argument za kontrolą, nie za panikowaniem.

Czy zakażenie Helicobacter pylori zawsze daje objawy?

Nie. Większość zakażonych nie czuje przez całe życie niczego. Brak objawów nie znaczy, że bakterii nie ma — a ustąpienie bólu nie znaczy, że zniknęła.

Zakażona jest blisko połowa dorosłych na świecie, a wrzody czy nowotwór rozwiną się u niewielkiego odsetka. Dolegliwości, gdy się pojawiają, są mało charakterystyczne: ból w nadbrzuszu, nudności, wczesne uczucie sytości, wzdęcia. Rozstrzyga test, nie samopoczucie.

Co zrobić, jeśli pierwsza kuracja nie zadziała?

Wracasz do gastroenterologa po schemat drugiego rzutu. Wytyczne przewidują terapię z lewofloksacyną, poczwórną z bizmutem albo podwójną z wysoką dawką IPP i amoksycyliną — na 10–14 dni.

Powtarzanie tego samego zestawu leków na własną rękę zwykle kończy się kolejnym niepowodzeniem i selekcją szczepu opornego. Konsensus Maastricht VI zaleca w takich sytuacjach oznaczenie wrażliwości bakterii na antybiotyki, żeby dobrać leki, na które akurat ten szczep reaguje.

Piśmiennictwo

1. Malfertheiner P, Megraud F, Rokkas T, Gisbert JP, Liou JM, Schulz C i wsp. Management of Helicobacter pylori infection: the Maastricht VI/Florence consensus report. Gut. 2022;71(9):1724–1762. PubMed
2. Jaroń K, Pietrzak A, Daniluk J i wsp. Diagnostic and therapeutic recommendations on Helicobacter pylori infection. Recommendations of the Working Group of the Polish Society of Gastroenterology. Prz Gastroenterol. 2023;18(3):225–248. PMC — pełny tekst
3. IARC Working Group on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Helicobacter pylori. W: Biological Agents. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans, vol. 100B. Lyon: International Agency for Research on Cancer; 2012. NCBI Bookshelf — pełny tekst
4. Chen YC, Malfertheiner P, Yu HT, Kuo CL, Chang YY, Meng FT i wsp. Global prevalence of Helicobacter pylori infection and incidence of gastric cancer between 1980 and 2022. Gastroenterology. 2024;166(4):605–619. PubMed
5. Li WQ, Zhang JY, Ma JL, Li ZX, Zhang L, Zhang Y i wsp. Effects of Helicobacter pylori treatment and vitamin and garlic supplementation on gastric cancer incidence and mortality: follow-up of a randomized intervention trial. BMJ. 2019;366:l5016. PMC — pełny tekst
6. Szajewska H, Horvath A, Kołodziej M. Systematic review with meta-analysis: Saccharomyces boulardii supplementation and eradication of Helicobacter pylori infection. Aliment Pharmacol Ther. 2015;41(12):1237–1245. PubMed
7. Yang Z, Zhou Y, Han Z i wsp. The effects of probiotics supplementation on Helicobacter pylori standard treatment: an umbrella review of systematic reviews with meta-analyses. Sci Rep. 2024;14:10069. PMC — pełny tekst
8. Li ZX, Ma JL, Guo Y, Liu WD, Li M, Zhang LF i wsp. Suppression of Helicobacter pylori infection by daily cranberry intake: a double-blind, randomized, placebo-controlled trial. J Gastroenterol Hepatol. 2021;36(4):927–935. PubMed
9. Yanaka A, Fahey JW, Fukumoto A, Nakayama M, Inoue S, Zhang S i wsp. Dietary sulforaphane-rich broccoli sprouts reduce colonization and attenuate gastritis in Helicobacter pylori-infected mice and humans. Cancer Prev Res (Phila). 2009;2(4):353–360. Badanie łączy część na myszach z częścią na ludziach (n = 48). PubMed
10. Ullah H, Di Minno A, Santarcangelo C, Khan H, Xiao J, Arciola CR, Daglia M. Vegetable extracts and nutrients useful in the recovery from Helicobacter pylori infection: a systematic review on clinical trials. Molecules. 2021;26(8):2272. PMC — pełny tekst
11. Wang Q, Yao C, Li Y i wsp. Effect of polyphenol compounds on Helicobacter pylori eradication: a systematic review with meta-analysis. BMJ Open. 2023;13(1):e062932. Ograniczenie: dwa–trzy badania na pojedynczy związek. PubMed
12. Wu B, Yang D, Yang S, Zhang G. Dietary salt intake and gastric cancer risk: a systematic review and meta-analysis. Front Nutr. 2021;8:801228. Badania obserwacyjne, w większości kohorty azjatyckie. PMC — pełny tekst
13. Hudak L, Jaraisy A, Haj S, Muhsen K. An updated systematic review and meta-analysis on the association between Helicobacter pylori infection and iron deficiency anemia. Helicobacter. 2017;22(1):e12330. PubMed
14. Hu Y, Wan JH, Li XY, Zhu Y, Graham DY, Lu NH. Systematic review with meta-analysis: the global recurrence rate of Helicobacter pylori. Aliment Pharmacol Ther. 2017;46(9):773–779. PubMed
15. Berger MM, Shenkin A, Schweinlin A i wsp. ESPEN micronutrient guideline. Clin Nutr. 2022;41(6):1357–1424. PubMed
16. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H (red.). Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy; 2024. PZH-PIB